Sterren kijken in het jaar van de sterrenkunde

Utrecht had 150 jaar geleden de eerste moderne sterrenwacht van Nederland. Hier konden wetenschappers het heelal observeren vanuit torentjes met een spectaculaire koepel. Op zich is er weinig bijzonders te zien aan de daken, maar het vernuft zit in de constructie. Die biedt namelijk de mogelijkheid om de koepel 360 graden te draaien. Daardoor zijn de telescopen – vanuit de geopende luiken in het plafond – altijd perfect naar de sterren te richten.

 

Bezoekers mogen overdag twee van de drie torens bezichtigen: de noordertoren met een zonnetelescoop en de zuidertoren met een nachttelescoop. De zonnekijker (een Frauenhofer) dateert uit 1826 en heeft één van de oudste nog werkende zonnefilters ter wereld. Dit Lyotfilter laat slechts heel weinig licht door zodat het mogelijk is de zon goed te bestuderen zonder verblind te worden. De nachtkijker (een Merz telescoop) uit 1863 behoorde destijds met zijn lengte van 3 meter tot de grootste ter wereld.

 

Het bijbehorende museum biedt, heel verrassend, meer informatie over het weer dan over de sterren. Bezoekers mogen zelf allerlei testjes en proeven  doen die te maken hebben met de wind, de luchtdruk, temperaturen, neerslag en luchtvochtigheid.

 

Dat heeft te maken met de initiatiefnemer; de hoogleraar Christophorus Buys Ballot. Een ambitieuze weerkundige die van plan was om in Utrecht een centraal observatorium voor heel Europa in te richten. Hier zou hij de gegevens, afkomstig van allerlei waarnemingspunten uit allerlei landen, verzamelen om de wetmatigheden van het weer en de ontwikkeling van het klimaat te ontdekken. Hij wist de overheid te overtuigen van het belang – vooral voor de scheepvaart – van goede weerkundige voorspellingen. En zo kreeg hij in 1854 de oprichting van het KNMI (Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut) voor elkaar.

 

In die tijd was de stap van het weer naar de sterren niet zo groot, zo verklaart Robert Wielinga, hoofd van de sterrenwacht en van het museum: “Beide takken van wetenschap waren toen nog nauw aan elkaar verwant en ze konden elkaar versterken. Buys Ballot zag de kracht van één station voor zowel weerkundige als sterrenkundige waarnemingen.”

 

 

 

De binnenstad van Utrecht is niet de beste plek ter wereld om de sterren te bestuderen. Astronomische waardnemingen vereisen eigenlijk een donkere en heldere hemel. Binnensteden – waar na zonsondergang volop lampen branden – zijn over het algemeen veel te licht; zelfs in het holst van de nacht. Bovendien zijn de Nederlandse luchten meestal niet zo helder.

 

Hoewel de locatie niet ideaal was, hebben de wetenschappers op Sonnenborgh toch belangrijk onderzoek gedaan. Hun verdiensten liggen vooral in studies naar de zon. Overdag richtten zij hun apparatuur op deze dichtst bijzijnde ster aan het firmament. Met behulp van een 12 meter lange machine, de zonnespectrograaf, zijn de Nederlandse astronomen er als een van de eersten in geslaagd om het licht van de zon uiteen te rafelen. Men wist al welke gassen er op de zon voorkwamen, maar in Utrecht hebben ze met deze machine als eerste nauwkeurig de hoeveelheden van die gassen vastgesteld.

 

Dat de naam van deze sterrenwacht ook naar de zon verwijst is puur toeval. Rond 1550 zijn
er in Utrecht vier stenen bastions gebouwd die allemaal sterrenkundige namen kregen: Sonnenborgh, Manenborgh, Sterrenborgh en Morgenster (Venus). Ze waren bedoeld om de stad te verdedigen tegen het geweld van de vijandelijke kanonnen.

 

Bastion Sonnenborgh, dat nog niet zo lang geleden is gerestaureerd, behoort tot de best bewaard gebleven Noord-Europese fortificaties uit de 16^e eeuw. De sterrenwacht en het KNMI zijn in 1854 min of meer op de oude verdedigingswerken gebouwd.

 

Toegang tot het bastion is inbegrepen bij een bezoek aan het museum. Naast de permanente tentoonstelling over het weer en de zon zijn er ook wisselexposities te zien. In de loop van 2009 maken de wisselexposities plaats voor een vaste sterrenkundige tentoonstelling.

 

Rondleidingen worden op aanvraag gegeven. Voor kinderen zijn er in het Jaar van de Astronomie speciale workshops bedacht, waar ze bijvoorbeeld zelf eenvoudige instrumenten kunnen maken zoals een kijkertje of een sterrenklokje.